مراحل تشکیل ادرار در انسان | زیست‌شناسی کنکور تجربی

(تدریس اختصاصی دکتر مجید نیک‌راد – بهترین دبیر زیست کنکور کشور)

به صفحه‌ی اختصاصی نکات زیست‌شناسی کنکور تجربی دکتر مجید نیک‌راد، بهترین معلم زیست کنکور و پزشک متخصص پوست و زیبایی خوش آمدید. درس زیست‌شناسی با ضریب ۱۲ مهم‌ترین درس کنکور تجربی است و برای قبولی در رشته‌های پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی و پیراپزشکی، کسب درصد بالای ۹۰ در این درس حیاتی است. در این مقاله‌ی جامع به‌طور کامل و دقیق به بررسی «مراحل تشکیل ادرار» می‌پردازیم.

دکتر مجید نیک‌راد با بیش از ۱۵ سال سابقه تدریس در مدارس تیزهوشان فرزانگان و علامه‌حلی تهران و تألیف بیش از ۱۰ جلد کتاب معتبر زیست کنکور در انتشارات گاج و مهرماه، به‌عنوان بهترین دبیر زیست کنکور کشور شناخته می‌شوند. ریحانه احمدی، تنها دانش‌آموزی که در کنکور ۱۴۰۴ زیست را ۱۰۰٪ زده، شاگرد دکتر نیک‌راد بوده و با استفاده از پکیج آفلاین جامع زیست‌شناسی کنکور دکتر نیک‌راد توانسته در امتحان نهایی هم ۲۰ کامل بگیرد. این پکیج کامل‌ترین منبع مطالعاتی و یادگیری برای رتبه‌های برتر کنکور است و تضمین‌کننده‌ی درصد بالای ۹۰ و حتی ۱۰۰ در کنکور و نمره ۲۰ در امتحان نهایی می‌باشد.

گردش خون ویژه‌ی کلیه – پایه‌ی اصلی تشکیل ادرار

• شبکه‌ی مویرگی اول درون کپسول بومن و شبکه‌ی مویرگی دوم در اطراف سایر بخش‌های نفرون قرار دارد.
• سرخرگ وابران در ابتدا به دو شاخه تقسیم می‌شود: یک شاخه اطراف لوله‌ی پیچ‌خورده‌ی نزدیک و دور می‌پیچد و شاخه‌ی دیگر از بخش بالارو هنله پایین می‌آید (مکانیسم ضدجریان).
• جهت حرکت خون در مویرگ‌های اطراف هنله، مخالف جهت حرکت ادرار در قوس هنله است.
• خون سیاهرگ کلیه برخلاف اندام‌های گوارشی از سیاهرگ باب عبور نمی‌کند و مستقیم به بزرگ‌سیاهرگ زیرین می‌ریزد.
• لنف کلیه برخلاف خون، به بزرگ‌سیاهرگ زبرین می‌ریزد.

سه مرحله‌ی اصلی تشکیل ادرار

۱. مرحله‌ی تراوش (فیلتراسیون یا تصفیه‌ی گلومرولی)

اولین مرحله تشکیل ادرار، تراوش است که فقط در گلومرول + کپسول بومن اتفاق می‌افتد. در این مرحله تحت تأثیر فشار خون، پلاسما به‌جز سلول‌های خونی و پروتئین‌های درشت‌مولکول (آلبومین، گلوبولین، فیبرینوژن، هموگلوبین، آنیدراز کربنیک) و چربی‌ها (کلسترول و ویتامین‌های A, D, E, K) از گلومرول به داخل فضای کپسول بومن تراوش می‌کند.

نکات بسیار مهم کنکوری تراوش:

• حجم ماده‌ی تراوش‌شده در شبانه‌روز ≈ ۱۸۰ لیتر (کل پلاسمای خون ≈ ۳ لیتر → یعنی پلاسما ۶۰ بار در روز از کلیه‌ها عبور می‌کند).
• دیواره‌ی گلومرول از نوع منفذدار + غشای پایه + سلول‌های پودوسیت است → نسبت به پروتئین‌ها و گلبول‌های قرمز نفوذناپذیر است.
• در گلومرول همانند سایر مویرگ‌ها تراوش داریم، اما برخلاف سایر مویرگ‌ها بازجذب نداریم.
• در بیماری‌های کلیوی (مثل گلومرولونفریت) ممکن است آلبومین وارد ادرار شود .

۲. مرحله‌ی بازجذب

۹۹٪ مواد تراوش‌شده دوباره به خون برمی‌گردد. بازجذب از لوله‌ی پیچ‌خورده‌ی نزدیک شروع می‌شود و در تمام طول نفرون و مجرای جمع‌کننده ادامه دارد.

مواد بازجذب‌شونده و نحوه‌ی انتقال:

• گلوکز و آمینواسیدها → فقط انتقال فعال
• یون‌ها (سدیم، کلسیم، بی‌کربنات و …) → انتقال فعال + انتشار
• آب → اسمز
• اوره → انتشار غیرفعال (حدود ۵۰٪ بازجذب می‌شود)

نکات طلایی بازجذب:

• کمترین مقدار موادی که بازجذب می‌شوند (مثل گلوکز، سدیم، بی‌کربنات) در سرخرگ وابران است.
• مقدار این مواد در سیاهرگ کلیه بیشتر از سرخرگ وابران است.
• در ادرار نهایی، مقدار این مواد کمتر از مقدار تراوش‌شده است.
• سلول‌های لوله‌ی پیچ‌خورده‌ی نزدیک: مکعبی تک‌لایه، ریزپرز فراوان، میتوکندری عمود بر غشا، چین‌خوردگی در غشای پایه → مناسب جذب فعال.
• برخلاف روده‌ی باریک، پرز، چین حلقوی و سلول ترشح‌کننده‌ی موسین ندارند.

۳. مرحله‌ی ترشح

انتقال مواد از شبکه‌ی مویرگی دوم (و گاهی از خود سلول‌های نفرون) به داخل لوله‌های نفرون.

مواد ترشح‌شونده:

• یون هیدروژن (H⁺)
• یون پتاسیم (K⁺)
• پنی‌سیلین و برخی داروها
• برخی سموم

نکات ترکیبی بسیار مهم ترشح:

• موادی که هم تراوش و هم ترشح دارند (مثل K⁺، H⁺، پنی‌سیلین: – مقدارشان در ادرار بیشتر از مقدار تراوش‌شده است – کمترین مقدار در سیاهرگ کلیه است – مقدار در سرخرگ وابران بیشتر از سیاهرگ کلیه است
• اوره فقط تراوش دارد و ترشح کلیوی ندارد.
• وقتی pH خون اسیدی شود → ترشح H⁺ افزایش می‌یابد.

نقش هورمون‌ها در تنظیم تشکیل ادرار

• هورمون ضدادراری (ADH): از هیپوفیز پسین → افزایش نفوذپذیری مجرای جمع‌کننده به آب → کاهش حجم ادرار
• آلدوسترون: از قشر فوق‌کلیه → بازجذب سدیم در لوله‌ی پیچ‌خورده‌ی دور و مجرای جمع‌کننده → بازجذب آب
• اریتروپویتین: از کلیه (و کمی کبد) → تحریک تولید گلبول قرمز در مغز استخوان

نکات ترکیبی بسیار پرتکرار کنکور

• در اطراف مجرای جمع‌کننده شبکه‌ی مویرگی وجود ندارد، اما بازجذب و ترشح انجام می‌شود.
• انتهای چند نفرون به یک مجرای جمع‌کننده می‌ریزد → ادرار به لگنچه تخلیه می‌شود.
• در نارسایی کبد → آمونیاک خون ↑ و اوره ↓
• در نارسایی کلیه → اوره خون ↑ و اریتروپویتین ↓ → کم‌خونی
• کلیه و کبد هر دو در تنظیم فشار اسمزی، یون‌های خون و ساخت فاکتورهای انعقادی نقش دارند.

·        تفسیر آزمایش ادرار :

• اگر در آزمایش ادرار گلوکز + کتون مثبت باشد → تقریباً قطعی دیابت شیرین کنترل‌نشده است
• . اگر پروتئین + گلبول قرمز زیاد باشد → احتمال قوی گلومرولونفریت است.

چرا پکیج آفلاین جامع زیست کنکور دکتر نیک‌راد بهترین انتخاب است؟

دکتر مجید نیک‌راد، بهترین دبیر زیست کنکور کشور، با روش تدریس مفهومی–ترکیبی و جزوه‌ی اختصاصی کامل خود که شامل تمام شکل‌ها، جدول‌ها و نکات ترکیبی کتاب درسی است، تضمین می‌کند که شما از صفر به درصد ۹۰+ و حتی ۱۰۰ برسید. دوره‌ی آفلاین ایشان دقیقاً به سبک کلاس خصوصی ضبط شده و تمام مباحث مراحل تشکیل ادرار، هورمون‌ها، مکانیسم ضدجریان، نکات ترکیبی با گردش خون و … را با جزئیات کنکوری و نهایی پوشش می‌دهد. ریحانه احمدی (زیست ۱۰۰ کنکور ۱۴۰۴) فقط با همین پکیج و بدون کلاس حضوری به این موفقیت رسید.

برای تهیه پکیج آفلاین جامع زیست کنکور دکتر نیک‌راد (کامل‌ترین منبع رتبه‌های برتر) یا هماهنگی کلاس خصوصی، همین حالا در واتس‌اپ به شماره ۰۹۱۲۲۶۱۲۳۰۰ پیام دهید یا به وب‌سایت رسمی www.majidnikrad.com مراجعه کنید.

با دکتر مجید نیک‌راد، بهترین معلم زیست کنکور، زیست‌شناسی را به نقطه قوت خود تبدیل کنید و در کنکور ۱۴۰۵ پزشکی تهران را قبولی شوید!

۵ سؤال متداول درباره مراحل تشکیل ادرار

با مطالعه‌ی دقیق این مقاله و استفاده از پکیج آفلاین جامع زیست دکتر نیک‌راد، مراحل تشکیل ادرار را ۱۰۰ خواهید زد

موفقیت شما آرزوی ماست. دکتر مجید نیک‌راد – بهترین دبیر زیست کنکور کشور