مقالات
ساختار کلیه در انسان | زیست‌شناسی کنکور تجربی
به صفحه‌ی تخصصی آموزش و نکات زیست‌شناسی کنکور تجربی دکتر مجید نیک‌راد خوش آمدید. زیست‌شناسی با ضریب ۱۲ مهم‌ترین درس کنکور تجربی محسوب می‌شود و دستیابی به درصدهای بالا در این درس، نقش تعیین‌کننده‌ای در قبولی رشته‌های پرطرفداری مانند پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی و پیراپزشکی دارد. در این مقاله قصد داریم به‌صورت دقیق و مفهومی مبحث «ساختار کلیه در انسان» را بررسی کنیم؛ موضوعی پرتکرار که هر سال حداقل دو تست مستقیم یا ترکیبی در کنکور سراسری به آن اختصاص داده می‌شود.
دکتر مجید نیک‌راد با بیش از ۱۵ سال سابقه تدریس در مدارس تیزهوشان فرزانگان و علامه‌حلی تهران و شهرهای مختلف کشور، و همچنین تألیف بیش از ۱۰ عنوان کتاب معتبر زیست کنکور در انتشاراتی مانند گاج و مهرماه، به‌عنوان بهترین دبیر زیست کنکور شناخته می‌شوند. ریحانه احمدی، تنها داوطلب کنکور ۱۴۰۴ که موفق به کسب درصد ۱۰۰ در درس زیست‌شناسی شد، از شاگردان ایشان بوده و با استفاده از پکیج جامع زیست‌شناسی دکتر نیک‌راد توانست در امتحانات نهایی نیز نمره ۲۰ کامل را کسب کند. این پکیج یکی از کامل‌ترین منابع آموزشی زیست کنکور به‌شمار می‌رود و برای داوطلبانی که هدفشان درصد بالای ۹۰ در کنکور و نتیجه‌ای درخشان در امتحانات نهایی است، انتخابی مطمئن محسوب می‌شود.
یادگیری زیست با بهترین کیفیت
با پکیج‌های تخصصی زیست، مفاهیم را ساده، جذاب و عمیق یاد بگیرید.
آناتومی خارجی و موقعیت کلیه در بدن انسان
کلیه‌ها دو عضو لوبیایی‌شکل قرمز–قهوه‌ای رنگ هستند که در دو طرف ستون مهره‌ها و در ناحیهی پشت‌صفاقی (retroperitoneal) شکم قرار گرفته‌اند. کلیه‌ی راست به‌دلیل وجود کبد، حدود ۱ تا ۲ سانتی‌متر پایین‌تر از کلیه‌ی چپ قرار دارد. سطح قدامی‌ی هر کلیه با چند اندام مجاور است؛ کلیه‌ی راست با کبد، دوازدهه و کولون راست و کلیه‌ی چپ با معده، طحال، پانکراس، ژژونوم و کولون نزولی در تماس است. هر کلیه حدود ۱۱–۱۲ سانتی‌متر طول، ۵–۷ سانتی‌متر عرض و ۳ سانتی‌متر ضخامت دارد و وزنی بین ۱۲۰ تا ۱۷۰ گرم دارد. در بخش میانی‌ی لبه‌ی داخلی هر کلیه، فرورفتگی به‌نام ناف کلیه (hilum) وجود دارد که سرخرگ، سیاهرگ و میزنای (حالب) از آن وارد یا خارج می‌شوند. نکته‌ی مهم کنکوری: سرخرگ کلیه بالاتر از سیاهرگ کلیه و تقریباً عمود بر میزنای وارد ناف کلیه می‌شود.
کلیه‌ها به‌وسیله‌ی سه عامل اصلی از جنس بافت پیوندی محافظت می‌شوند که در کنکور بسیار مورد توجه طراحان است:
- دنده‌ها: دو دنده از کلیه‌ی چپ و یک دنده از کلیه‌ی راست (از بخش فوقانی کلیه‌ها) محافظت می‌کنند. این دنده‌ها به استخوان جناغ متصل نیستند و جزء دنده‌های شناور یا کاذب محسوب نمی‌شوند بلکه دنده‌های معمولی ۱۱ و ۱۲ هستند.
- کپسول کلیه: پرده‌ای نازک، شفاف و از جنس بافت پیوندی متراکم که به‌طور مستقیم کلیه را می‌پوشاند و مانع نفوذ میکروب‌ها می‌شود. نکته ترکیبی: کپسول کلیه در تماس مستقیم با بخش مرکزی (مغز کلیه) نیست.
- چربی اطراف‌کلیه‌ای (perirenal fat): بافت چربی فراوانی که نقش ضربه‌گیر دارد و در حفظ موقعیت ثابت کلیه بسیار مؤثر است. کاهش شدید این چربی (مثلاً در افراد خیلی لاغر یا سوءتغذیه) باعث پایین افتادن کلیه (nephroptosis) می‌شود.
ساختار داخلی کلیه (بخش قشری و مرکزی)
با برش طولی کلیه دو ناحیهی مشخص دیده می‌شود:
- بخش قشری (cortex): ناحیهی خارجی روشن‌تر که شامل گلومرول‌ها، لوله‌های پیچخوردهی نزدیک و دور و بخش‌های ابتدایی و انتهایی قوس هنله است.
- بخش مرکزی یا مغز کلیه (medulla): ناحیهی داخلی تیره‌تر که شامل هرم‌های کلیه (pyramids)، قوس هنله و مجاری جمعکننده است. نوک هرم‌ها به‌سمت لگنچه است و به آن پاپیلا یا نوک هرم می‌گویند.
بین هرم‌ها، ادامه‌ی بخش قشری به داخل بخش مرکزی نفوذ کرده و ستون‌های برتین (renal columns) را می‌سازند. هر کلیه دارای ۸ تا ۱۸ هرم است و هر هرم همراه با بخش قشری بالای خود یک لوبول کلیه را تشکیل می‌دهد.
نکات طلایی کنکوری گردش خون کلیه:
- سرخرگ کلیه از انشعابات جانبی آئورت شکمی است و در سطح مهره‌ی L1-L2 جدا می‌شود.
- سرخرگ‌های بین‌هرمی در ستون‌های برتین (ستون‌های کلیه) قرار دارند.
- مویرگ‌های گلومرول از نوع منفذدار (fenestrated) و همراه لایه‌ی پروتئینی هستند تا مولکول‌های درشت (مثل پروتئین‌ها) خارج نشوند.
- در سرخرگ کلیه اکسیژن و مواد غذایی و مواد زائد نیتروژن‌دار زیاد، دی اکسید کربن کم
- در سیاهرگ کلیه: دی اکسید کربن زیاد، اکسیژن و مواد غذایی و مواد زائد نیتروژن‌دار کم
- عروق لنفاوی کلیه در نهایت به بزرگ‌سیاهرگ زبرین می‌ریزند (برخلاف خون که به بزرگ‌سیاهرگ زیرین می‌ریزد)
نفرون: واحد ساختاری – کاربردی کلیه
هر کلیه حدود ۱ تا ۱/۲ میلیون نفرون دارد. هر نفرون شامل:
- کپسول بومن + گلومرول = جسم کلیوی
- لولهی پیچخوردهی نزدیک (PCT)
- قوس هنله (شامل بخش نزولی نازک، قوس و بخش صعودی ضخیم)
- لولهی پیچخوردهی دور (DCT)
- لولهی رابط (connecting tubule) – نکته: لولهی رابط جزء نفرون نیست!
- مجرای جمعکننده (collecting duct) – نکته: مجرای جمعکننده هم جزء نفرون نیست!
نکات ترکیبی بسیار مهم:
- یاخته‌های لولهی پیچخوردهی نزدیک: مکعبی، هسته گرد، میتوکندری (راکیزه) فراوان، میکروشامه‌های فراوان → جذب فعال زیاد
- در قوس هنله: بخش صعودی ضخیم طولانی‌تر از بخش نزولی ضخیم است.
- جهت حرکت خون در شبکهی مویرگی دورلولهای (در ناحیهی مجاور قوس هنله) مخالف جهت حرکت ادرار در قوس هنله است → مکانیسم کُنترکران (ضدجریان)
- بخش قیفمانند هر نفرون = کپسول بومن ؛ بخش قیفمانند کلیه = لگنچه
- هورمون آلدوسترون از قشر غده‌ی فوق‌کلیه ترشح می‌شود و باعث بازجذب سدیم در لولهی پیچخوردهی دور و مجرای جمعکننده می‌شود.
راههای ارتباطی با دکتر مجید نیک‌راد
- 📱 شماره تماس: ۰۹۱۲۲۶۱۲۳۰۰ – ۰۹۳۰۳۵۴۲۴۲۴ – ۰۲۱۷۴۳۹۱۱۲۸
- 💬 تلگرام: zist.nikrad@
- 📷 اینستاگرام: zistnikrad@
- 🟢 بله: zistnikrad@
- 🔵 روبیکا: zistnikrad@
- 🌐 وب‌سایت: majidnikrad.com
چرا پکیج آفلاین جامع زیست کنکور دکتر نیک‌راد بهترین انتخاب شماست؟
دکتر مجید نیک‌راد، با روش تدریس مفهومی–ترکیبی و جزوه‌ی اختصاصی فوق‌العاده کامل خود که شامل تمام شکل‌ها، نمودارها و نکات ترکیبی کتاب درسی است، تضمین می‌کند که شما از صفر به درصد ۹۰+ و حتی ۱۰۰ برسید. دوره‌ی آفلاین ایشان دقیقاً به سبک کلاس خصوصی ضبط شده و تمام مباحث ساختار کلیه، گردش خون، نفرون، مکانیسم‌های تنظیم و … را با جزئیات کنکوری و نهایی پوشش می‌دهد.
با دکتر مجید نیک‌راد، زیست‌شناسی را به نقطه قوت خود تبدیل کنید و در کنکور ۱۴۰۵ پزشکی دانشگاه تهران را قبول شوید!
۵ سؤال متداول درباره‌ی ساختار کلیه در کنکور زیست‌شناسی
کدام گزینه درباره‌ی عوامل محافظتی کلیه درست است؟
. در سیاهرگ کلیه نسبت به سرخرگ کلیه کدام ماده حتماً کاهش یافته است؟
: لولهی رابط و مجرای جمعکننده
جهت حرکت خون در شبکهی مویرگی دورلولهای در ناحیهی مجاور قوس هنله چگونه است؟
کدام ساختار قیفمانند است؟